Port Ellen: het spook van Islay dat na 41 jaar weer ademt

Er zijn distilleerderijen die beroemd worden om wat ze maken. Port Ellen werd legendarisch om wat ze níet meer maakte. Ruim veertig jaar lang stond deze naam voor een van de meest gezochte single malts ter wereld, terwijl er geen druppel nieuwe spirit uit de stills liep. In maart 2024 veranderde dat. Wie de geschiedenis van Port Ellen volgt, leest in het klein het hele verhaal van Schotse whisky: pioniersgeest, overproductie, verlies, mythevorming en, uiteindelijk, een zorgvuldig geregisseerde terugkeer. Voor wie whisky als tastbaar bezit benadert, is het een leerzaam verhaal over hoe schaarste, herkomst en tijd samen waarde vormen, en over de grillen van een markt die niemand kan garanderen.

De opkomst: een pionier aan de zuidkust van Islay

Port Ellen werd opgericht in 1825, aan de zuidkust van Islay, in het gelijknamige havenplaatsje dat is vernoemd naar Eleanor Campbell, de vrouw van eilandheer Walter Frederick Campbell. Oprichter Alexander Kerr Mackay ging binnen enkele maanden failliet, waarna de distilleerderij tussen familieleden circuleerde. Pas in 1836 kreeg het bedrijf richting, toen de toen 21-jarige John Ramsay de pacht overnam.

Ramsay maakte van Port Ellen een centrum van innovatie. Hij zag als een van de eersten de exportkansen naar de Verenigde Staten en verwierf in 1848 het recht om whisky in grotere vaten te verschepen en die vóór export belastingvrij op te slaan in bonded warehouses. Dat systeem bestaat vandaag nog steeds, net als een deel van de pakhuizen die hij liet bouwen, inmiddels beschermde monumenten. Port Ellen speelde daarnaast een rol in de vroege geschiedenis van de spirit safe, het vergrendelde koperen instrument waarmee de distilleerder het middendeel van de run afsplitst en dat sindsdien in elke Schotse maltdistilleerderij staat: al in 1823-1824, nog vóór de officiële oprichting van de distilleerderij, werd op deze plek een van de eerste exemplaren getest. Ramsay startte bovendien een vaste stoombootverbinding tussen Islay en Glasgow, die het eiland als whiskyregio op de kaart hielp zetten. De familie Ramsay hield de distilleerderij tot 1920 in handen.

Daarna ging het snel. In 1920 kwam Port Ellen in handen van blenders Buchanan en Dewar, die in 1925 opgingen in het machtige Distillers Company Limited (DCL). Onder de druk van de Amerikaanse drooglegging en de economische crisis sloot DCL de distilleerderij al in 1930. Port Ellen bleef 37 jaar stil, een eerste “slaap” die vaak wordt vergeten, en werd pas in 1967 opnieuw opgestart en gemoderniseerd, waarbij het aantal stills naar vier ging. In 1973 verrees tegenover de distilleerderij de grote drum maltings die tot op de dag van vandaag mout levert aan de eilanddistilleerderijen.

De ondergang: stil in de whisky loch

De heropleving van 1967 zou maar zestien jaar duren. Begin jaren tachtig kampte de Schotse industrie met de zogenoemde whisky loch: een enorm overschot aan whisky, ontstaan doordat de productie in de jaren zeventig veel harder was gegroeid dan de vraag. Blenders hadden bovendien maar een klein aandeel zwaar geturfde malt nodig voor hun recepten. DCL bezat op Islay drie distilleerderijen (Caol Ila, Lagavulin en Port Ellen) en was daarmee kwetsbaarder dan de meeste concurrenten. Bij de rationalisatie trok Port Ellen aan het kortste eind.

In mei 1983 sloot de distilleerderij, dit keer definitief. Het stookhuis en de bonded warehouses werden gesloopt, de stills verwijderd en volgens overlevering in de jaren negentig naar India verscheept. De befaamde spirit safe verdween naar een accijnsmuseum en werd later geveild; niemand weet waar die nu is. Alleen de maltings bleven draaien, gered door de Concordat of Islay Distillers uit 1987, een afspraak waarin de eilanddistilleerderijen zich verplichtten een deel van hun mout van Port Ellen af te nemen om de werkgelegenheid te beschermen. In 1992 werd de distilleervergunning ingetrokken. Port Ellen leek voorgoed bij de “lost distilleries” te horen.

De legende in de sluimer: cult, schaarste en veilingrecords

En toch begon juist in die stilte de mythe. Bij de sluiting in 1983 lagen er nog vaten in de warehouses. Vanaf 2001 bracht eigenaar Diageo die voorraad mondjesmaat uit als jaarlijkse editie binnen de Special Releases. De eerste, een Port Ellen 1979 van 22 jaar oud op natuurlijke vatsterkte (56,2%), verscheen in een oplage van zo’n 6.000 flessen. Ieder jaar volgde één nieuwe Port Ellen, gestookt in 1978 of 1979, tot de reeks in 2017 eindigde: zeventien afzonderlijke bottelingen, elk zeldzamer dan de vorige omdat de bron eindig was.

Dat eindige karakter maakte Port Ellen tot een gewild verzamelobject. Elke fles was per definitie onvervangbaar: er kwam immers niets bij. Op veilingen liepen de prijzen sterk op. Toen Bonhams in 2017 in Edinburgh een complete set van de jaargangen 2001 tot en met 2016 aanbood, werd die geschat op een opbrengst tot 25.000 pond. Voor liefhebbers en verzamelaars werd Port Ellen een synoniem voor de zeldzame, geturfde Islay-malt die je alleen nog uit het verleden kon proeven. Belangrijk om te benadrukken: dergelijke veilingresultaten zijn momentopnamen. Ze illustreren de waardering onder verzamelaars, maar zeggen niets over toekomstige prijzen en vormen geen belofte over rendement.

De terugkeer: een phoenix boven de baai van Port Ellen

In oktober 2017 kondigde Diageo aan Port Ellen én het Highland-zusje Brora, beide gesloten in 1983, nieuw leven in te blazen. De twee projecten waren onderdeel van een bredere investering die uiteindelijk op zo’n 185 miljoen pond uitkwam. Herhaalde vertraging, mede door de coronapandemie, schoof de opening meermaals op, maar op 19 maart 2024 liep er voor het eerst in 41 jaar weer spirit uit de stills, in een nieuw, CO2-neutraal stookhuis met een biobrandstofketel.

Het hart van de nieuwe distilleerderij bestaat uit twee paar koperen stills. Het eerste paar, de Phoenix Stills, is een exacte replica van de oorspronkelijke, verdwenen stills en moet de klassieke, rokerige Port Ellen-stijl teruggeven. Het tweede paar, de kleinere Experimental Stills, is voorzien van klinknaadverbindingen die juist losgemaakt kunnen worden, zodat bijvoorbeeld de hals of de lyne arm kan worden verwisseld om met vorm en stijl te experimenteren. Daarbij hoort een unieke spirit safe met tien secties, die de distilleerder toelaat de kern van de run in veel fijnere fracties op te delen, een gereedschap waarmee het team een “atlas of smoke” wil samenstellen: een kaart van de vele gezichten van rook. Zes washbacks van Oregon pine voeden beide stellen stills, met lange fermentaties van 98 tot 130 uur. De productiecapaciteit werd bij opening bevestigd op 1,6 miljoen liter pure alcohol per jaar, ruim het dubbele van het aanvankelijk aangekondigde volume van 800.000 liter.

Om de heropening te markeren bracht Diageo de Gemini uit, een set van twee flessen met whisky uit 1978, destijds de oudste Port Ellen ooit uitgebracht met een leeftijd van 44 jaar. Er kwamen slechts 274 sets beschikbaar. Dat record hield niet lang stand: in 2025 werd de Port Ellen Prism geveild bij Sotheby’s, een 46 jaar oude single malt uit datzelfde jaar 1978, die tijdens de liefdadigheidsveiling Distillers One of One 375.000 pond opbracht en daarmee zowel de oudste als de duurste Port Ellen ooit uitgebracht werd.

Wat de terugkeer betekent

Voor de whiskyliefhebber is de heropening dubbel bijzonder. Enerzijds keert een naam terug die decennia alleen nog in het verleden bestond. Anderzijds maakt de nieuwe eigenaar duidelijk dat het niet om nostalgie gaat: de replica-stills eren de oude stijl, maar de experimentele opzet kijkt vooruit. Nieuwe Port Ellen zal jaren moeten rijpen voordat er iets te proeven valt, en hoe de markt de nieuwe én de oude bottelingen zal waarderen, valt niet te voorspellen.

Wie whisky als tastbaar bezit benadert, vindt in Port Ellen vooral een les. De aantrekkingskracht kwam voort uit een zeldzame combinatie: bewezen herkomst, een eindige voorraad en de betekenis van tijd. Precies díe elementen (kwaliteit, schaarste, provenance en geduld) bepalen waarom sommige vaten en flessen gezocht blijven. Ze zijn geen garantie. Maar ze verklaren wel waarom een stilgevallen distilleerderij aan de zuidkust van Islay veertig jaar lang tot de verbeelding bleef spreken, en waarom haar terugkeer met zo veel aandacht is ontvangen.